Η σάτιρα μέσα στον χρόνο, από την αρχαιότητα έως σήμερα, και η θέση του Χατζηνάκη στη μεγάλη λογοτεχνική της παράδοση
Η παρουσίαση της συλλογής «ΕΛΛΛΑΣ – Πικρά χαμόγελα» του Χαράλαμπου Χατζηνάκη έγινε το Σάββατο 13 Σεπτεμβρίου 2025 στο Δημοτικό Κινηματοθέατρο Αγίου Κηρύκου, με πρωτοβουλία του Συλλόγου Ικαριακών Μελετών.
Στην εκδήλωση μίλησαν η Ηρώ Τσαρνά, η Άννα Καλαλή και η Ηλέκτρα Ανδρεάδη, με παρουσία και του ίδιου του ποιητή.
Ακολουθεί η εισήγηση της Ηρώς Τσαρνά:
Χαράλαμπος Χατζηνάκης , Ελλλάς, Πικρά χαμόγελα, ένας ακόμη ποιητής που πλαισιώνει τη σατιρική παράδοση στη νεότερη Ελλάδα
Από Ηρώ Τσαρνά
Αν η φύση δεν το θέλει, η αγανάκτηση ποιεί τον στίχο
(Si natura negat, facit indignatio versum, Γιουβενάλης) (Γ. Π. Σαββίδης, Στα χνάρια του Καρυωτάκη, Νεφέλη, 1989, σ. 74)
Η σάτιρα δεν αναδεικνύει απλώς τα κακώς κείμενα, σε προσωπικό και, κυρίως σε κοινωνικό και πολιτικό επίπεδο, αλλά τα στηλιτεύει. Ήδη από την Αρχαιότητα θα συναντήσουμε τη σάτιρα, που μια μορφή της είναι η κωμωδία (Αριστοφάνης…) και στους Λατίνους Οράτιος, Γιουβενάλης,…
Στη γραφή των ποιητών συναντάμε, το συχνότερο, μια διπολικότητα : σάτιρα και λυρισμό. Έτσι στον Λατίνο ποιητή Οράτιο ( Ωδές – Σάτιρες), στον Δάντη (Κόλαση-Παράδεισος) στον Μπάιρον (Child Harold-Don Juan). Και στον Διονύσιο Σολωμό (Η Γυναίκα της Ζάκυνθος) σάτιρα και λυρισμός, όπου η ηθική στάση εξαίρεται με λυρικούς στίχους και η ανήθικη διαγωγή στηλιτεύεται με σάτιρα.
(Θα μπορούσαμε να αναφέρουμε πολλά ονόματα από την Αρχαιότητα Ελληνική αλλά και Ρωμαϊκή, αλλά θα αρκεστούμε στην αναφορά του Έλληνα συγγραφέα και σοφιστή, Λουκιανού (γεννημένου στη Συρία το 124 μ. Χ.) που έγραψε Μενίππειες σάτιρες σε διαλογική μορφή, σε αναζήτηση της καλύτερης κοινωνίας θεών και ανθρώπων. «Μένιππος και νεκρομαντεία»(όπου ο Μένιππος από το ταξίδι του στον Άδη και από τα όσα είδε εκεί καταλήγει ότι «η καλύτερη και φρονιμότερη ζωή είναι αυτή των απλών ανθρώπων» ) και «Ικαρομένιππος». Ο Μένιππος ήταν κυνικός φιλόσοφος και συγγραφέας,, ήρωας της μενίππειας σάτιρας που έγραψαν και άλλοι και ο Ρωμαίος Βάρων.
Ας κάνουμε μια σύντομη αναδρομή στη Νεοελληνική Λογοτεχνία: [1]
Διονύσιος Σολωμός: (Σχεδίασμα της Τρίχας, ο φλάρης (ο ποιητής):
…όταν θέλω να παίξω/ ανοίγω εγώ το στόμα μου/ και βγαίνει ο στίχος έξω
Αλέξ. Σούτσος :
Κανείς δεν έμεινε Γραικός ο ένας είναι Γάλλος/
Εκείνος είναι Μόσκοβος και Άγγλος είν’ ο άλλος./
Ανδρέας Λασκαράτος:
Θέλω να χω κι εξουσία/ Πέτε τηνε και μανία/Μα γι αυτήνε ξεψυχώ∙ /Θέλω να κυριαρχώ
Εμμανουήλ Ροḯδης :
(ο ορισμός του κόμματος: «Ομάς ανθρώπων ειδότων να αναγινώσκωσι και ν’ ανορθογραφώσιν, εχόντων χείρας και πόδας υγιείς, αλλά μισούντων πάσαν εργασίαν,…ενούμενοι υπό έναν οιονδήποτε αρχηγόν, ζητούσι να αναβιβάσωσι αυτόν εις την έδραν πρωθυπουργού, ίνα παράσχη τα μέσα αυτοίς χωρίς να σκάπτωσι.»
Γεώργιος Σουρής (δημοσιογραφική σάτιρα, και Γαβρηιλίδης κ.ά.) :
Εμπρός λοιπόν να βγάλουμε κι εμείς εφημερίδα
Αφού καμιά δεν ξέρουμε καλύτερη δουλειά∙
Αβάντι να λυσσάξουμε κι εμείς για την πατρίδα
Προτού να μας λσσάξουνε του δρόμου τα σκυλιά
…
Θα είμαι δημοκρατικός κατά τις περιστάσεις
Μα θα ΄μαι και βασιλικός, θα είμαι και ό,τι θέλω∙
Θε΄να γυρεύω κάποτε κι εγώ επαναστάσεις
Αλλ’ όμως και στους βασιλείς θα βγάζω το καπέλο.
Κωστής Παλαμάς (Απ’ τα «Σατιρικά Γυμνάσματα):
Τα κεφάλια του Γένους και του Κράτους.
Ο βουλευτής κι ο δάσκαλος. Τα πιάσαν
Όλα τα πόστα! Νους καρδιά δικά τους.
Δέσαν τον νου ∙ την καρδιά την ντροπιάσαν.
Να το ρουσφέτι, να κι η ελληνικούρα
τ’ άρματά τους. Με κείνα μας χαλάσαν.
Η σκέψη νούλα. Η Τέχνη, πατσαβούρα.
Ο ψευταττικιστής κι ο ψηφοφόρος.
Τ’ άγιο κόνισμα, μια καλικατούρα.
Κώστας Βάρναλης :
Φρόνιμα και ταχτικά
Πάω μ’ εκείνον που νικά.
—
Ήσουνα θεός και ρήγας
Κι είχες την ψυχή μιας μύγας.
Κ.Π. Καβάφης (ειρωνεία):
(Ηγεμών εκ Δυτικής Λιβύης)
Μήτε βαθύς στις σκέψεις ήταν μήτε τίποτε.
Ένας τυχαίος αστείος άνθρωπος.
Πήρε όνομα ελληνικό, ντύθηκε σαν τους Έλληνας,
Έμαθ’ επάνω κάτω σαν τους Έλληνας να φέρεται.
Κώστας Καρυωτάκης:
…
Αλλά τι λέγω; Θρήνησε,
Θρήνησε την πατρίδα,
Νεκράν όπου σκυλεύουν
Αλλοφρονούντα τέκνα της,
Ω Ανδρέα Κάλβε.
Γιώργος Σεφέρης :
(έμπνευση από οδύσσεια)
Αφού μας μέναν παξιμάδια
Τι κακοκεφαλιά
Να φάμε στην ακρογιαλιά
Του Ήλιου τ’ αργά γελάδια
….πεινούσαμε στης γης την πλάτη
Σα φάγαμε καλά
Πέσαμε εδώ στα χαμηλά
Ανίδεοι και χορτάτοι
ΘΕΑΤΡΙΝΟΙ , Μ. Α.
Στήνουμε θέατρα και τα χαλνούμε
Όπου σταθούμε κι όπου βρεθούμε
Στήνουμε θέατρα και σκηνικά
Όμως η μοίρα μας πάντα νικά.
Και τα σαρώνει και μας σαρώνει
Και τους θεατρίνους και τον θεατρώνη
Υποβολέα και μουσικούς
Στους πέντε ανέμους τους βιαστικούς
Και την καρδιά μας ένα σφουγγάρι,
Σε δρόμο σέρνεται και στο παζάρι
Πίνοντας το αίμα και τη χολή
Και του τετράρχη και του ληστή
(Μέση Ανατολή, Αύγουστος 1943)
Και στη μουσική θα συναντήσουμε τη Σάτιρα με ονόματα, όπως του Γιοκαρίνη, Ζουγανέλη, Μπουλά, Μηλιώκα. Ακόμη του Θέμη Ανδρεάδη και μάλιστα τουΤζίμη Πανούση!
Αναφέρουμε ονομαστικά και κάποια δικά μας ονόματα, Ικάριων σατιρικών ποιητών: Χαράλαμπος Παμφίλης, (Φτου Γαμοτοστά, ο Παναής έξαρχος), Γεωργιάδης Στέφος (Μασσαλά μας, από το «Του διαβόλου η μπουρού), Χατζηνάκης Νίκος (Σταμπλές), «Τσεκ άπ»), Σώσα Μπερνή-Πλακίδα Μετάφραση Αριστοφάνη, Εφημ. Ο Αθέρας «ΣΚΈΨΟΥ ΚΑΙ ΚΡΙΝΕ» Όσοι τον κόσμο κυβερνούν/ τρελοί απατεώνες/ Ειρήνη δεν θα δεις ποτέ/ σε όλους τους αιώνες/ Κοίτα τους μοιάζουν τρόφιμοι/ από Τρελοκομείο/ κι όμως διαχειρίζονται/ του κόσμου το ταμείο/ Με τοξικά απόβλητα/ μολύνουνε τη φύση/ και δεν υπάρχει δύναμη/ που να τους εμποδίσει/ κάτι μου λέει η σκληρή/ που ‘χ’ αποκτήσει πείρα/ ότι αυτοί οι άρχοντες/ είναι στην ίδια σπείρα/… τεύχος 159, Ιούλιος- Σεπτέμβριος 2024), Φραδέλος Χρήστος (Το «τσοργάκι») ( Το πάθημα του Ντομινίκ Στρος Καν, Υποκλοπές), Νικοαḯδης Γιάννης, Φεγγαράκι μου λαμπρό…) ,
Κι ερχόμαστε στον δικό μας ποιητή τον Χαράλαμπο Χατζηνάκη. Κι εδώ έχουμε διπολικότητα. Ο λυρισμός του Χαρ. Χατζηνάκη αναδεικνύει με τον πιο όμορφο τρόπο την ομορφιά του κόσμου, όπου κυριαρχεί η αγάπη :
Γυναίκα μες στου φεγγαριού το φως λουσμένη
κάτι κρατά όσο κι αν είναι ερωτευμένη
Κι αν είναι Άρτεμις τον Αύγουστο στη Δήλο
έχω φυλάξει ένα τραγούδι να της στείλω
Σαν το μελτέμι τ’ αλμυρό και σαν το κύμα
με την πανσέληνο μην κλαις γιατί ‘ναι κρίμα.
Συλλογή Αροδάφνη, 23ο Συμπόσιο ποίησης «Σικελιανά 2007).
Στα σατιρικά του που ξεκινούν, ήδη από τον τίτλο, μια τρελή κατάσταση κυριαρχεί, μια Ελλάδα με τρία Λ, δεν μπορεί παρά να ζει μέσα στην τρέλα.
Στο πρώτο του κιόλας ποίημα «Τα ωραία κάνουν ρίμα» προσδιορίζει το θύμα που μπορεί να είμαστε κι εμείς αλλά και ο ίδιος ο ποιητής, αλλά και τον τρόπο που θα μας μιλήσει , δηλαδή με ρίμα, με ομοιοκαταληξία:
Στην πατρίδα του καπάτσου
του λαμόγιου και του μπάτσου,
τα ωραία κάνουν ρίμα
με εσένα πάντα θύμα.
Μας κάνει γνωστό ότι η έμπνευσή του έχει περάσει μέσα από τον προπάπππου μας Αριστοφάνη, αλλά και από τον παππού μας τον Συριανό Σουρή όταν εντοπίζει:
τη λέρα την πολιτική που ό,τι και να κάνει
θυμίζει πάντα τον Σουρή και τον Αριστοφάνη… («Από μικρός»)
Μέσα στη σατιρική ποίηση, γνωστό τοις πάσι, πως δεν μπορεί να λείπει η τρέλα, αφού όλα λειτουργούν εκτός λογικής:
Με χρέωσαν χωρίς να δανειστώ,
κανένας δεν μου λέει πού χρωστώ,
Ρωτάω, μα κοιτάζουνε αλλού,
κι ο νους μου πάει πια στη Μιχαλού… («Κανένας»)
κάποτε κλίνει και προς την ευθυμογραφική παρουσίαση των παρανοϊκών καταστάσεων που συμβαίνουν στην Ελλάδα μας, κατά το παράδειγμα και του Διονύση Σαββόπουλου(ή και Μποστ):
Μέσον λέγεται, νομίζω τούτη η παράνοια,
και τον Νιόνιο σου θυμίζω, είν’ εδώ Βαλκάνια! (Μ.Μ.Ε.-ΜΕΣΟΝ)
(εδώ είναι Βαλκάνια, δεν είναι παίξε γέλασε)
Ο ποιητής μας θυμίζει με την όχεντρα- γλώσσα του σωστού σατιρικού «το μεγάλο ανέκδοτο», το Ευρωπαϊκό Κεκτημένο:
Εδώ παπάς, εκεί λαπάς, κι ο υπουργός πιο πέρα,
τα ρούχα σου να τα φυλάς από την κάθε λέρα.
Σαν λαχανάκια Βρυξελλών αλλού φυτρώνουν λόμπι,
κι εδώ στη χώρα των κουλών έχουν χορό τα ζόμπι.
Κρέας ανθρώπου στο γυαλί συχνά κυρίως γεύμα,
όμως αλλάζει το βιολί μόλις τους κάνουν νεύμα.
Το λένε ευρωπαϊκό, νομίζω, κεκτημένο,
με το κακό και το στραβό, να σ’ έχουν χρεωμένο.
Το δάκτυλο να σου κουνά κάθε ξανθό γουρούνι,
και το μυαλό σου να ξεχνά πως έκανε σαπούνι,
ανθρώπους ο πατέρας του πριν από λίγα χρόνια.
Είναι και τ’ άλλο του Τοτού! Μα θα το πω στα εγγόνια.
Επειδή όμως ή ίσως και γι αυτήν την βαθιά πίκρα που δεν αντέχεται υπάρχει και η άλλη πλευρά του νομίσματος, ώρα είναι να χαμογελάσουμε μετά από τόσο φαρμάκι. Και ποιος άλλος θα μας οδηγήσει εκεί από τον παππού, εκείνον που ξέρει να γλυκαίνει τα όνειρά μας !
Παππού, για πες μας, της παρέας σας
ποιο ήτανε το μυστικό;
Και ζουν ακόμα τα ωραία σας
με κάποιο τρόπο μαγικό!
Όλα ανθίζουνε την άνοιξη,
δεν είναι, γιε μου, μυστικό
θολό, που προκαλεί κατάνυξη,
αλλά απλό και λογικό,
κι αν βάλαμε στα πανωφόρια μας
μπαλώματα, πού ‘ταν παλιά,
πάντα φροντίζαμε τα όνειρα
να ‘χουν λουλούδια στα μαλλιά… («Μπαλωμένα όνειρα»)
Ο ποιητής που δηλώνει :
Βαρέθηκα να βλέπω το χαλί,
που στρώνουν για τους λίγους οι πολλοί,
αλλάζω της ζωής μου το ρυθμό,
τηλέφωνο, οδό και αριθμό («Βαρέθηκα»)
….
Που αναζητά πάντα το φως ακόμη ή και προπάντων στα σκοτάδια:
Ότι κι αν έγινε το χτες δεν είναι βάρος
είναι ο δρόμος που περάσαμε και φάρος
……
Τι κι αν φοράνε σιδερένια πανοπλία
χωρίς τους φάρους θα βουλιάξουνε τα πλοία… («ΟΙ ΦΑΡΟΙ» )
Αυτός λοιπόν ο ποιητής θα βάλει μια άλλη τάξη στα πράγματα θα το κάνει όπως και άλλοι που ξανάκτισαν τον κόσμο με όνειρο, με τη δική τους μια άλλου είδους τρέλα, προς το καλό
(Βλ. Σκαρίμπας, Ελύτης..)
Θα Πάει στο όρη με βαπόρι :
Πάω στα όρη με βαπόρι, με μείον τρεις για παγωτό,
Στην Αφρική με πανωφόρι και δίχως όπλο στο στρατό .
…..
Τελειώνοντας μην σας μπερδέψω, μια και πολύ σας αγαπώ,
λίγο θα πιω, κι ίσως χορέψω, μα στο δικό μου το σκοπό. («»Πάω στα όρη με βαπόρι»)
Γιατί ο ποιητής, όπως και κάθε ένας που θέλει να λέγεται Ποιητής είναι πιστός, πιστεύει σε μιαν άλλη γη και μας βάζει κι εμάς μέσα σ’ αυτή του την ενόραση :
…
με των ηρώων τ’ όνειρο να ντύσεις την πατρίδα,
μέσα στο δάκρυ των απλών ανθρώπων βάφτισέ την,
κι αν δεις να σου χαμογελά και πάλι η ελπίδα,
από τους επιτήδειους αλάργα κράτησέ την… (ΜΙΑΣ ΑΛΛΗΣ ΓΗΣ)
[1] Βλ. Σάτιρα και πολιτική στη νεώτερη Ελλάδα. Από τον Σολωμό ως τον Σεφέρη. Εταιρεία Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού και Παιδείας. Ιδρυτής Σχολή Μωραḯτη, 1979
