Μια παρουσίαση του νευρολόγου, ψυχιάτρου και ερευνητή των ιδιοτήτων των βοτάνων, Χριστόδουλου Ξενάκη
Στον ανοιχτό προαύλιο χώρο του καταστήματος Αιθέριον στα Θέρμα Ικαρίας, το απόγευμα της Κυριακής 30 Αυγούστου, με τους ήχους της καλοκαιρινής καθημερινότητας να περνούν από τον δρόμο και το ακροατήριο να περιμένει με ενδιαφέρον, ένας ενενηντάχρονος νευρολόγος και ψυχίατρος, ο Χριστόδουλος Ξενάκης, πήρε το μικρόφωνο για να μιλήσει για έναν ανεκτίμητο θησαυρό που οι περισσότεροι από εμάς προσπερνούμε καθημερινά. Η ομιλία του για την πολύτιμη κληρονομιά των ικαριακών βοτάνων ήταν μια θερμή έκκληση προς τη νέα γενιά να ανακαλύψει και να προστατεύσει τον φυσικό πλούτο του νησιού.
Ο κύριος Ξενάκης, ο οποίος μετά τη συνταξιοδότησή του αφιερώθηκε στη συστηματική μελέτη της τοπικής χλωρίδας, ξεδίπλωσε την ιστορική και φιλοσοφική σχέση του ανθρώπου με τα φυτά. Ξεκινώντας από την εποχή του Θεόφραστου και του Πλάτωνα, εξήγησε ότι τα βότανα αποτελούν τον συνδετικό κρίκο σε μια κοινή αλυσίδα ζωής όπου φυτά, ζώα και άνθρωποι μοιράζονται τα ίδια δομικά στοιχεία. Ανέφερε μάλιστα ότι η λέξη θεραπεία σημαίνει «υπηρετώ τον Θεό και τον άνθρωπο» και τα βότανα είναι το ιερό μέσο αυτής της υπηρεσίας, καθώς και ότι η γεωλογική ιστορία της Ικαρίας, λειτούργησε ως καταφύγιο για τα φυτά αυτά ώστε να επιβιώσουν στο πέρασμα των αιώνων, σε τέτοιο βαθμό που η βιοποικιλότητα του νησιού να συγκρίνεται μόνο με εκείνη της Κρήτης και της Κύπρου.
Η Ικαρία φιλοξενεί πάνω από 1.000 είδη βοτάνων, έναν πλούτο που συχνά αγνοούμε ενώ βρίσκεται κυριολεκτικά στα πόδια μας.
Η παρουσίαση εστίασε στις μοναδικές ιδιότητες συγκεκριμένων φυτών του νησιού. Ο κράταιγος, γνωστός τοπικά ως περικαθέ, αναδείχθηκε ως ένας ανθεκτικός σύμμαχος για την ανανέωση των αγγείων της καρδιάς. Ο σαμπούκος παρουσιάστηκε ως το παραδοσιακό φαρμακείο κάθε ικαριακού σπιτικού. Η λυγαριά και το τριβόλι αναλύθηκαν για την ικανότητά τους να ρυθμίζουν το ορμονικό σύστημα. Ο κίστος, για τις αντικαρκινικές του ιδιότητες, η γλιστρίδα (Αντράκλα) με την υψηλή συγκέντρωση σε ωμέγα τρία λιπαρά οξέα για τη ρύθμιση της χοληστερίνης, και και μια σειρά από άλλα πολύτιμα βότανα συμπλήρωσαν τον κατάλογο της ικαριακής θεραπευτικής. Ανάμεσα σε αυτά, το δεντρολίβανο παρουσιάστηκε ως ένας ισχυρός θάμνος με τονωτική δράση που ενισχύει τη μνήμη, το στομάχι και το αναπνευστικό, ενώ η αρωματική λεβάντα αναφέρθηκε για την καταπραϋντική της χρήση και την αξιοποίησή της σε βάματα. Το φασκόμηλο, το αγαπημένο τσάι των παλιών Ικαριωτών, αναδείχθηκε ως ένα εξαιρετικό παραδοσιακό τονωτικό του οργανισμού. Η μολόχα, με ιδιαίτερη αναφορά στη νερομολόχα που φτάνει σε ύψος ακόμα και το ενάμισι μέτρο, περιγράφηκε ως ένα αποτελεσματικό μαλακτικό για τον βήχα και το κρυολόγημα. Για την προστασία του ήπατος προτάθηκε το γαϊδουράγκαθο, το οποίο παρά την άγρια όψη του αποτελεί αληθινή πηγή ζωής για το συκώτι. Η τσουκνίδα αναλύθηκε για τις ευεργετικές της ιδιότητες στην αντιμετώπιση της αναιμίας, στην ενίσχυση του αίματος και στη στήριξη του ουροποιητικού, όντας τόσο ισχυρή που στη Γαλλία προστατεύτηκε νομικά. Η αχιλλέα χαρακτηρίστηκε ιδανική για εξωτερική χρήση, δερματικά προβλήματα, αλλεργίες, καθώς και για πόνους στις αρθρώσεις και τους μύες. Το φυτιλάκι, που ονομάστηκε έτσι επειδή ο ανθός του χρησιμοποιούνταν ως φυτίλι στα καντήλια, αναφέρθηκε για τη συμβολή του στην αντιμετώπιση παθήσεων του ουροποιητικού και της κρεατινίνης. Τέλος, το υπερικό (βαλσαμόχορτο), το οποίο φέρει την επιστημονική ονομασία perforatum λόγω των διάτρητων πετάλων του που μοιάζουν με τρύπες, παρουσιάστηκε για τη συμβολή του στην επούλωση των πληγών και στη στήριξη του νευρικού συστήματος.
Η ομιλία έκλεισε με μια σαφή προειδοποίηση για την ανάγκη προστασίας αυτών των πόρων, καθώς η αλόγιστη συλλογή έχει ήδη οδηγήσει στην εξαφάνιση ειδών όπως το φλισκούνι στην περιοχή του Φάρου. Ο ομιλητής παρουσίασε βασικούς κανόνες ορθής συλλογής, όπως τη χρήση ψαλιδιού, την αποφυγή του ξεριζώματος, τον σεβασμό των ορίων για προσωπική χρήση και την προτίμηση των πρωινών ωρών όταν οι δραστικές ουσίες των φυτών βρίσκονται στο υψηλότερο σημείο. Το όραμά του για τη δημιουργία ενός Βοτανικού Κήπου στην Ικαρία αποτελεί μια ανοιχτή πρόσκληση προς τους νεότερους να αναλάβουν την ευθύνη για τη διατήρηση αυτής της κληρονομιάς.
Ο χώρος που φιλοξένησε αυτή τη σημαντική συνάντηση αποτελεί έναν ζωντανό πυρήνα αυτής της προσπάθειας. Το κατάστημα Αιθέριον, το οποίο δημιούργησαν η Κυριακή Ανδρέου και ο σύζυγός της Γιάννης Κούβαρης, γεννήθηκε με στόχο να αναδείξει τον βοτανικό πλούτο του νησιού. Η φιλοσοφία των ιδιοκτητών ξεπερνά την απλή εμπορική διάθεση, καθώς εστιάζουν στη συστηματική μελέτη και την αξιοποίηση των βοτάνων με ποικίλους τρόπους ώστε να γίνουν προσβάσιμα και ωφέλιμα για όλους. Στο κατάστημα μπορεί κανείς να βρει μια μεγάλη ποικιλία από αποξηραμένα βότανα, βάματα, σκόνες, αφεψήματα, καθώς και φυσικά καλλυντικά. Παράλληλα, οι ιδιοκτήτες προσφέρουν σταθερά τον φιλόξενο χώρο τους για τη διοργάνωση εκδηλώσεων και ομιλιών που προάγουν τη γνώση στην τοπική κοινότητα.
Την παρουσίαση και τον συντονισμό της εκδήλωσης ανέλαβε η Λεώνα Λάϊος, σύμβουλος αυτογνωσίας, συγγραφέας, συντονίστρια συστημικών αναπαραστάσεων και ιδρύτρια του The House of Gratitude, η οποία στον επίλογο της βραδιάς προανήγγειλε μια νέα ομιλία για την επόμενη εβδομάδα στον ίδιο χώρο και την ίδια ώρα, με θέμα τη συναισθηματική μας κατάσταση και πώς αυτή επιδρά στην πνευματική και σωματική υγεία. Για όσους επιθυμούν να έχουν πλήρη εικόνα της εκδήλωσης, η καταγραφή της ομιλίας και της συζήτησης είναι διαθέσιμη στο βίντεο που έχει αναρτήσει το Ράδιο Ικαρία 87,6 στο επίσημο youtube κανάλι του.