Ο Θρήνος της Μητέρας του Χριστού
Ένα αφιέρωμα στις ιερές στιγμές του Θείου Δράματος, έτσι όπως χαράχτηκαν στις παραδόσεις του νησιού μας. Στο βίντεο, η κ. Άννα Λύκου – Γλαρού και ο ιστορικός-αρχαιολόγος κ. Θεμιστοκλής Κατσαρός μοιράζονται βιώματα και μνήμες της Μεγάλης Πέμπτης και Μεγάλης Παρασκευής, τις δύο αυτές κορυφαίες ημέρες της Ορθοδοξίας.
Η κ. Άννα Λύκου – Γλαρού θυμάται τα παιδικά της χρόνια στους Βρακάδες Ικαρίας, όταν το πρωί της Μεγάλης Παρασκευής τα παιδιά γύριζαν από σπίτι σε σπίτι, ψάλλοντας ένα ιδιαίτερο, τοπικό ποίημα-μοιρολόι, διαφορετικό από την καθιερωμένη ψαλμωδία.
Ο κ. Θεμιστοκλής Κατσαρός περιγράφει την κατάνυξη το βράδυ της Μεγάλης Πέμπτης και των ξημερωμάτων της Μεγάλης Παρασκευής, όταν οι γυναίκες έψαλλαν το ευρύτατα διαδεδομένο σε όλη την Ελλάδα «Μοιρολόι της Παναγιάς» (τον Θρήνο της Μητέρας του Χριστού), μετατρέποντας τον πόνο της Παναγίας σε συλλογική προσευχή.
Δείτε το βίντεο:
Ο Θρήνος της Παναγίας, γνωστός και ως το Μοιρολόι της Παναγιάς, αποτελεί ένα εκτενές μεσαιωνικό ποίημα με έμμετρη ομοιοκαταληξία, το οποίο, παρά τις λόγιες καταβολές του, αγκαλιάστηκε θερμά από τη λαϊκή παράδοση σε κάθε γωνιά της Ελλάδας. Αντλώντας έμπνευση από τις περικοπές των τεσσάρων Ευαγγελίων και την ορθόδοξη υμνολογία, η αφήγηση εστιάζει στον άνθρωπο, περιγράφοντας το Θείο Δράμα και τη Σταύρωση μέσα από τη συναισθηματική φόρτιση της τραγικής Μητέρας.
Ακολουθεί απόσπασμα της εισαγωγής του Μοιρολογιού:
Σήμερα μαύρος ουρανός, σήμερα μαύρη μέρα
σήμερα όλοι θλίβονται και τα βουνά λυπιούνται,
σήμερα βαλανε βουλή, οι άνομοι Εβραίοι,
για να σταυρώσουν τον Χριστό, τον πάντων βασιλέα.
Κι ο Κύριος ηθέλησε να μπει σε περιβόλι
να λάβει δείπνο μυστικό, για να τον λάβουν όλοι.
Η Παναγιά η Δέσποινα καθόταν μοναχή της,
τας προσευχάς της έκανε για τον Μονογενή της.
Διαβάστε όλο το κείμενο εδώ.
Οι καμπάνες χτυπούν πένθιμα σε όλη τη χώρα ενώ κορυφώνεται το Θείο Δράμα των Παθών του Χριστού
Η Μεγάλη Παρασκευή είναι ημέρα θλίψης για τους χριστιανούς καθώς κορυφώνεται το Θείο Δράμα των Παθών του Χριστού. Πολλοί αποφασίζουν να νηστέψουν ακόμη και στο λάδι ή να πιουν ξίδι ως έκφραση αγάπης προς τον Χριστό. Είναι κατά έθιμο ημέρα πένθους, αργίας και νηστείας.
Ολόκληρη η ημέρα αφιερώνεται στην Αποκαθήλωση του Εσταυρωμένου και στην Ακολουθία του Επιταφίου. Οι καμπάνες των εκκλησιών χτυπούν πένθιμα και μετά την Αποκαθήλωση νεαρά κορίτσια στολίζουν τον επιτάφιο με άνθη και ψέλνουν το μοιρολόι της Παναγίας.
Μετά τον στολισμό του επιταφίου, οι πιστοί προσκυνούν, και αργότερα ξεκινά η ακολουθία και η περιφορά του. Οι πιστοί ακολουθούν τον Σταυρό και τα Εξαπτέρυγα.
Η Αποκαθήλωση: Έργο του Νίκου Ίκαρη
Oρειχάλκινο άγαλμα ύψους τεσσάρων μέτρων, που αποδίδει τη σκηνή της καταβίβασης του σώματος του Ιησού από τον Σταυρό. Την Αποκαθήλωση. Έργο που δημιούργησε το 1959 ο σπουδαίος γλύπτης Νίκος Ίκαρης (Αϊβαλιώτης) από τον Χρυσόστομο Ικαρίας. Είναι εγκατεστημένο στο δυτικό άκρο της κεντρικής πλατείας του Αγίου Κηρύκου επί του πεζόδρομου, λίγα μόλις μέτρα από το Παλαιό Δημαρχείο.
Μεγάλο Σάββατο: Ακολουθία της Ανάστασης
Το Μεγάλο Σάββατο το βράδυ, πέρα από τα κοινά και πολύ γνωστά έθιμα, σε πολλά χωριά της Ικαρίας, όπως και σε άλλα νησιά του βορειοανατολικού Αιγαίου, τηρείται κι ένα διαφορετικό τελετουργικό, το έθιμο του «Άρατε πύλας», που παλαιότερα ήταν αναπόσπαστο κομμάτι της Ανάστασης.
Ο ιερέας μετά την Ανάσταση και το «Χριστός Ανέστη», που πραγματοποιείται στο προαύλιο, επιστρέφει στον ναό, όπου προηγουμένως κάποιος πιστός έχει κλείσει τις πόρτες. Τότε ο ιερέας χτυπάει την πόρτα και φωνάζει «Ἂρατε πύλας, οἱ ἄρχοντες ὑμῶν, καὶ ἐπάρθητε, πύλαι αἰώνιοι, καὶ εἰσελεύσεται ὁ βασιλεὺς τῆς δόξης» για να λάβει την απάντηση από το εσωτερικό του ναού «Τίς ἐστιν οὗτος ὁ βασιλεὺς τῆς δόξης;» Στη συνέχεια ο ιερέας απαντά «Κύριος τῶν δυνάμεων αὐτός ἐστιν ὁ βασιλεὺς τῆς δόξης» και σπρώχνοντας με δύναμη την πόρτα εισέρχεται πανηγυρικά στον ναό.
Πρόκειται ουσιαστικά για την αναπαράσταση της Εις Άδου Καθόδου του Χριστού που σε κάποια μέρη της Ελλάδας γίνεται αμέσως μετά την περιφορά του Επιταφίου ή λίγο πριν την πρώτη Ανάσταση.
Το έθιμο των Αφανών ή σωρών με απόκλαδα για το άναμμα μιας τεράστιας φωτιάς
Σε αρκετά χωριά της Ικαρίας και των Φούρνων την ώρα της ανάστασης γίνεται και το κάψιμο του σωρού ή αφανού.
Στη νότια και ανατολική πλευρά του νησιού τα τελευταία χρόνια κυρίως η νεολαία συγκεντρώνει ξερά κλαδιά και καυσόξυλα, σχηματίζοντας έναν μεγάλο σωρό (σωρός/αφανός) έξω από την εκκλησία ή σε κεντρικό σημείο σε Φάρο, Θέρμα, Άγιο Κήρυκο, Παναγιά Αγίου Κηρύκου και Άγιο Παντελεήμονα και μόλις ο ιερέας πει το «Χριστός Ανέστη», ο σωρός τυλίγεται στις φλόγες.
Στο Καραβόσταμο οι δύο ενορίες του χωριού, οι «Κατωτινοί» και οι «Πανωτινοί», ανταγωνίζονται ποια πλευρά θα δημιουργήσει κα θα διατηρήσει την πιο εντυπωσιακή πυρά. Το θέαμα αποτελεί μια από τις κορυφαίες στιγμές του χωριού, ενώ η συλλογή των θάμνων, η προετοιμασία του αφανού μέχρι και τη φύλαξή του συνδέουν τους κατοίκους με την κοινότητά τους και την ιστορία του εθίμου.
Το έθιμο των κροτίδων και βεγγαλικών
Την ώρα της Ανάστασης, οι καμπάνες μεταφέρουν το χαρμόσυνο μήνυμα, ντόπιοι και επισκέπτες συρρέουν στις εκκλησίες του νησιού για να ευχηθούν το Χριστός Ανέστη και εκατοντάδες βεγγαλικά και κροτίδες ανάβουν ταυτόχρονα, δημιουργώντας ένα φαντασμαγορικό σκηνικό.
Δείτε βίντεο με εναέρια πλάνα από την κάλυψη του δρώμενου στον Εύδηλο.
Κυριακή του Πάσχα: Τα αντίλαμπρα και το παραδοσιακό μνημόσυνο
Σε αρκετά χωριά της Ικαρίας το κάψιμο του σωρού και του Ιούδα γίνεται την Κυριακή του Πάσχα και όχι το βράδυ της Ανάστασης, κάτι που πολλές φορές καθορίζεται και από τις καιρικές συνθήκες.
Επίσης, την Κυριακή του Πάσχα ή σε κάποιες περιπτώσεις την Δευτέρα ή και την Τρίτη του Πάσχα σε αρκετά χωριά του νησιού ανελλιπώς τηρείται το παλιό έθιμο του μνημόσυνου, ενώ τα τελευταία χρόνια αναβιώνει σε όλο και περισσότερα χωριά, όπου κάτοικοι και επισκέπτες συγκεντρώνονται μετά τα Αντίλαμπρα στις αίθουσες των πολιτιστικών συλλόγων και τρώνε όλοι μαζί στη μνήμη των νεκρών τους. Εκεί προσφέρεται βραστή γίδα, γνωστή ως «πρόθεση», την οποία έχει προηγουμένως ευλογήσει ο ιερέας του χωριού. Η «πρόθεση», όπως και στα παραδοσιακά πανηγύρια, συνοδεύεται συνήθως από ψωμί και κρασί.
Το κρέας, το ψωμί, το κρασί και ό,τι άλλο προσφέρεται κατά τη διάρκεια του Μνημόσυνου, συγκεντρώνεται από τους διοργανωτές τις προηγούμενες ημέρες από προσφορές των χωριανών στη μνήμη των αγαπημένων τους προσώπων. Κάθε οικογένεια συνεισφέρει ό,τι και όσο μπορεί από κρέας, ψωμί, κρασί κ.λπ. ή και χρήματα για την αγορά των απαραίτητων ειδών.
Οι διοργανωτές, που συνήθως είναι η εκκλησιαστική επιτροπή ή ο τοπικός πολιτιστικός σύλλογος, αφού συγκεντρώσουν το κρέας που προσφέρουν οι χωριανοί, το βράζουν και στη συνέχεια το ζυγίζουν ώστε να μοιραστεί ισόποσα σε όλους τους παρευρισκομένους αφού πρώτα το ευλογήσει ο ιερέας για να «συγχωρεθούν τα πεθαμένα».
Παλαιότερα στο αντάμωμα αυτό γινόταν χωρίς μουσική, ενώ τα τελευταία χρόνια το φαγοπότι συνοδεύεται και από ζωντανή μουσική.
Το έθιμο ξεκίνησε από την ανάγκη αλληλοϋποστήριξης και αλληλοβοήθειας των κατοίκων όταν, παλαιότερα, πολλοί στερούνταν τα βασικά για το πασχαλινό τραπέζι και έτσι φρόντιζαν οι συγχωριανοί τους και γι’ αυτούς. Όλοι έχουν θέση στο τραπέζι, και αυτοί που έχουν και αυτοί που δεν έχουν και μόνο όποιος μπορεί προσφέρει.
Το έθιμο του μνημόσυνου είναι ένας βαθύτατος θεσμός κοινοτικής συνύπαρξης, που έχει τις ρίζες του στις Αγάπες των πρωτοχριστιανικών χρόνων και στο παρελθόν λειτουργούσε ως μέρα συμφιλίωσης μεταξύ των κατοίκων, μια συμβολική επανεκκίνηση της κοινωνικής συνοχής μετά την περίοδο της νηστείας και της Ανάστασης.
Διαβάστε για την Μεγάλη Εβδομάδα στην Ικαρία σε κείμενο της Αργεντούλας Πάσχαρη – Κουλουλία για το ikariamag, τον Απρίλιο του 2011.
Ακούστε επίσης τη συνέντευξη με την Καθηγήτρια & Λαογράφο κ. Αργεντούλα Πάσχαρη Κουλουλία με θέμα τα πασχαλινά έθιμα της Ικαρίας όπως αναπαράχθηκε το Μ. Σάββατο 1 Μαΐου 2021 από τη συχνότητα του Ράδιο Ικαρία 87,6 FM.
Βίντεο συνέντευξης που μας παραχωρήθηκε τον Απρίλιο του 2023 με θέμα «τα Έθιμα του Πάσχα στην Ικαρία» με τον αγαπημένο, ικαριώτη καθηγητή κ. Θεμιστοκλή Κατσαρό, Ιστορικό και Αρχαιολόγο, Έφορο του Λαογραφικού – Ιστορικού Μουσείου Αγίου Κηρύκου και ιδρυτή του.
Διαβάστε επίσης αφήγηση της εκπαιδευτικού Χαρούλας Κοτσάνη για το Μνημόσυνο την ημέρα της Λαμπρής, ένα από τα πιο ξεχωριστά έθιμα του νησιού μας, που δημοσιεύθηκε τον Απρίλιο του 2025.
Δείτε επίσης την τηλεοπτική εκπομπή του ΣΚΑΪ «Όπου Υπάρχει Ελλάδα» για τα πασχαλινά έθιμα στην Ικαρία που παρουσιάστηκε τη Μεγάλη Δευτέρα 14 Απριλίου 2025.
